عوارض پرتو درمانی سرطان سینه؛ چطور عوارض رادیوتراپی سرطان سینه را کمتر کنیم؟

عوارض انواع پرتودرمانی سرطان سینه

بعد از مراجعه به پزشک و تشخیص سرطان سینه، انتخاب روش درمان بر اساس مرحله بیماری، نوع تومور، وضعیت جراحی و ویژگی‌های فردی بیمار انجام می‌شود. جراحی، درمان‌های دارویی و پرتودرمانی می‌توانند به‌تنهایی یا در کنار یکدیگر استفاده شوند. پرتودرمانی یک درمان موضعی است و هدف آن کاهش احتمال باقی ماندن یا رشد مجدد سلول‌های سرطانی در ناحیه تحت درمان است.

در سرطان سینه دو روش اصلی پرتودرمانی شامل تابش پرتو خارجی و براکی‌تراپی یا پرتودرمانی داخلی است. نوع روش، مقدار دوز، تعداد جلسات و وسعت ناحیه تحت درمان می‌توانند بر نوع و شدت عوارض اثر بگذارند.
www.cancer.org

تابش پرتو خارجی

پرتودرمانی خارجی رایج‌ترین روش رادیوتراپی سرطان سینه است. در این روش، دستگاه شتاب‌دهنده خطی پرتوهای پرانرژی را با برنامه‌ریزی دقیق به بافت پستان، دیواره قفسه سینه یا در صورت نیاز غدد لنفاوی هدایت می‌کند تا میزان تابش به بافت‌های سالم اطراف تا حد امکان کاهش پیدا کند.

بسته به شرایط بیمار، روش‌ها و تکنیک‌های مختلفی ممکن است مورد استفاده قرار گیرند. پرتودرمانی با فوتون رایج‌ترین روش است. پروتون‌تراپی نیز در برخی بیماران و مراکز تخصصی قابل استفاده است و برخلاف تصور قدیمی، ذاتا روش ناایمنی محسوب نمی‌شود؛ بلکه انتخاب آن باید بر اساس مزیت احتمالی در کاهش تابش به بافت‌های اطراف انجام شود. پرتودرمانی حین جراحی نیز فقط برای گروهی از بیماران منتخب کاربرد دارد. پرتودرمانی استریوتاکتیک بیشتر در شرایط خاص مانند درمان بعضی متاستازها کاربرد دارد و روش معمول پرتودرمانی اولیه پستان نیست.

عوارض احتمالی رادیوتراپی سرطان سینه با تابش پرتو خارجی شامل موارد زیر است:

• احساس خستگی و کاهش انرژی
• تورم، سنگینی یا حساسیت پستان
• قرمزی، تیرگی، خشکی یا حساس شدن پوست
• پوسته‌پوسته شدن پوست ناحیه تحت درمان
• درد یا محدودیت حرکت شانه
• ریزش مو در محدوده‌ای که پرتو دریافت کرده است، به‌خصوص زیر بغل
• لنف‌ادم پستان، قفسه سینه یا بازو در برخی بیماران
• سفت شدن یا کوچک‌تر شدن تدریجی پستان در بلندمدت
• ضعیف شدن دنده‌ها در موارد نادر
• مشکلات عصبی، قلبی یا ریوی در موارد نادر

در دوران شیردهی نیز لازم است وضعیت بیمار به‌صورت اختصاصی بررسی شود. پرتودرمانی می‌تواند توانایی پستان تحت درمان برای تولید شیر را کاهش دهد و شیردهی از همان پستان ممکن است احتمال مشکلاتی مانند التهاب پستان را افزایش دهد. در بسیاری از موارد، در صورتی که بیمار درمان دارویی ناسازگار با شیردهی دریافت نکند، شیردهی از پستان مقابل ممکن است امکان‌پذیر باشد. تصمیم نهایی باید با نظر انکولوژیست و تیم درمان گرفته شود.

پرتودرمانی داخلی یا براکی‌تراپی

در براکی‌تراپی، منبع رادیواکتیو به‌طور موقت یا با استفاده از اپلیکاتورهای مخصوص در داخل یا نزدیک محل تومور قرار می‌گیرد تا دوز پرتودرمانی در محدوده کوچک‌تری متمرکز شود. این روش در برخی بیماران منتخب، به‌خصوص پس از جراحی حفظ پستان در مراحل اولیه سرطان، قابل استفاده است.

براکی‌تراپی برای همه بیماران مناسب نیست و انتخاب آن به ویژگی‌های تومور، سن بیمار، وضعیت حاشیه‌های جراحی و سایر عوامل بستگی دارد. بعضی برنامه‌های براکی‌تراپی می‌توانند طول دوره درمان را کاهش دهند، اما همچنان ممکن است به چند جلسه برنامه‌ریزی‌شده نیاز باشد.

عوارض احتمالی براکی‌تراپی سرطان پستان عبارتند از:

1. درد یا حساسیت در ناحیه پستان
2. قرمزی، کبودی یا تحریک پوست
3. تجمع مایع یا سروما در محل درمان
4. عفونت در محل ورود کاتتر یا اپلیکاتور
5. تغییرات بافت چربی پستان در برخی بیماران
6. ضعیف شدن دنده‌ها در موارد نادر

عوارض پرتودرمانی سرطان سینه در کوتاه مدت

عوارض کوتاه‌مدت رادیوتراپی سرطان سینه معمولا در طول جلسات درمان یا طی چند هفته پس از شروع پرتودرمانی ظاهر می‌شوند. شدت این عوارض در افراد مختلف متفاوت است و بسیاری از آن‌ها پس از پایان درمان به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند.
www.cancerresearchuk.org

خستگی و ضعف بعد از پرتودرمانی

احساس خستگی و کاهش انرژی یکی از شایع‌ترین عوارض پرتودرمانی سرطان سینه است. خستگی ممکن است با ادامه جلسات درمان بیشتر شود و برخلاف خستگی معمول، همیشه با خواب یا استراحت طولانی به‌طور کامل برطرف نمی‌شود.

استراحت کافی اهمیت دارد، اما بی‌تحرکی کامل معمولا توصیه نمی‌شود. فعالیت بدنی سبک مانند پیاده‌روی کوتاه و منظم، در صورتی که شرایط بیمار اجازه دهد، می‌تواند به حفظ انرژی و کاهش احساس خستگی کمک کند.

تورم و احساس سنگینی در پستان

تورم پستان، احساس سنگینی، حساسیت یا افزایش موقت حجم پستان می‌تواند در طول پرتودرمانی ایجاد شود. این عارضه معمولا ناشی از واکنش بافت‌ها به پرتو و تجمع موقت مایع در ناحیه تحت درمان است.

تورم خفیف معمولا به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند؛ اما اگر تورم رو به افزایش باشد یا با قرمزی شدید، گرمی پوست، تب یا درد قابل توجه همراه شود، لازم است توسط پزشک بررسی شود.

قرمزی، تیرگی و پوسته‌پوسته شدن پوست

عوارض پوستی از شایع‌ترین مشکلات پرتودرمانی پستان هستند. پوست ناحیه تحت درمان ممکن است قرمز یا تیره شود، احساس خشکی، خارش یا حساسیت ایجاد کند و در برخی بیماران دچار پوسته‌پوسته شدن شود.

شدت واکنش پوستی معمولا با ادامه جلسات بیشتر می‌شود و ممکن است چند روز یا چند هفته پس از پایان پرتودرمانی نیز ادامه داشته باشد.

درد و حساسیت پستان

برخی بیماران در طول پرتودرمانی یا مدت کوتاهی پس از آن احساس درد، سنگینی یا تیر کشیدن در پستان و دیواره قفسه سینه دارند. این درد معمولا خفیف تا متوسط است و با بهبود واکنش بافت‌ها کاهش پیدا می‌کند.

اگر درد شدید باشد، به‌تدریج افزایش پیدا کند یا خواب و فعالیت روزمره را مختل کند، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.

مشکل در حرکت بازو و شانه

کاهش دامنه حرکت، خشکی یا درد شانه می‌تواند به‌خصوص در بیمارانی که پیش از پرتودرمانی جراحی پستان یا جراحی غدد لنفاوی زیر بغل داشته‌اند، ایجاد شود.

ادامه حرکات و تمریناتی که پس از جراحی توسط پزشک یا فیزیوتراپیست توصیه شده است، می‌تواند به حفظ انعطاف‌پذیری شانه کمک کند. محدودیت ماندگار یا رو به افزایش حرکت نیاز به بررسی دارد.

ریزش مو در ناحیه تحت درمان

پرتودرمانی باعث ریزش عمومی موهای سر نمی‌شود؛ اما موهای قسمتی از بدن که مستقیما در میدان تابش قرار دارند ممکن است کاهش پیدا کنند. برای مثال اگر زیر بغل در میدان پرتودرمانی باشد، موهای این قسمت ممکن است موقتا یا در برخی افراد به‌صورت طولانی‌مدت کاهش پیدا کنند.

حالت تهوع و احساس ناخوشی

حالت تهوع و استفراغ جزو عوارض شایع پرتودرمانی محدود به پستان محسوب نمی‌شوند؛ با این حال بعضی بیماران ممکن است در طول دوره درمان کاهش اشتها یا احساس ناخوشی عمومی را تجربه کنند.

اگر تهوع مداوم باشد، باعث کاهش مصرف غذا و مایعات شود یا با کاهش وزن همراه باشد، بهتر است با تیم درمان مطرح شود.

عوارض بلند مدت پرتودرمانی سرطان سینه

بیشتر عوارض پرتودرمانی سرطان سینه طی هفته‌ها یا ماه‌های پس از درمان کاهش پیدا می‌کنند؛ با این حال بعضی تغییرات ممکن است برای مدت طولانی باقی بمانند یا ماه‌ها و حتی سال‌ها بعد ظاهر شوند. با تکنیک‌های جدید پرتودرمانی، بسیاری از عوارض شدید دیررس کمتر از گذشته دیده می‌شوند.

لنف ادم و متورم شدن بازو

لنف ادم به تجمع مایع لنفاوی در بازو، دست، پستان یا دیواره قفسه سینه گفته می‌شود. احتمال بروز آن در بیمارانی بیشتر است که در جراحی، تعدادی از غدد لنفاوی زیر بغل برداشته شده‌اند یا غدد لنفاوی نیز در میدان پرتودرمانی قرار داشته‌اند.

احساس سنگینی، افزایش اندازه بازو، تورم دست یا پستان و سفت شدن پوست می‌توانند از نشانه‌های لنف ادم باشند. تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند به کنترل بهتر این مشکل کمک کند.

تغییر رنگ پوست

پس از پایان پرتودرمانی ممکن است پوست ناحیه تحت درمان برای مدتی تیره‌تر یا برنزه‌تر از پوست اطراف باقی بماند. این تغییر رنگ در بسیاری از افراد به‌تدریج کمتر می‌شود؛ با این حال در بعضی بیماران بخشی از تغییر رنگ ممکن است ماندگار باشد.

تغییر در شکل، اندازه و احساس سینه

پستان تحت درمان ممکن است در ماه‌ها یا سال‌های بعد کمی کوچک‌تر، سفت‌تر یا متفاوت از پستان مقابل به نظر برسد. این تغییرات می‌توانند ناشی از تأثیر پرتودرمانی بر بافت چربی، پوست و بافت همبند پستان باشند.

سفت شدن سینه و فیبروز بعد از پرتودرمانی

پرتودرمانی در برخی بیماران می‌تواند باعث فیبروز یا افزایش بافت همبند شود. در این شرایط بافت پستان ممکن است سفت‌تر شود، انعطاف‌پذیری پوست کاهش پیدا کند یا اندازه پستان کمی تغییر کند. اگر سفتی با درد، کاهش حرکت شانه یا تغییر واضح شکل پستان همراه باشد، ارزیابی پزشکی و در برخی موارد فیزیوتراپی می‌تواند مفید باشد. در افرادی که بازسازی پستان با پروتز انجام داده‌اند، پرتودرمانی می‌تواند احتمال سفت شدن بافت اطراف پروتز یا کپسولار کانترکچر را افزایش دهد.

مشکلات تنفسی

بخش کوچکی از ریه ممکن است در میدان پرتودرمانی پستان یا غدد لنفاوی قرار گیرد. در موارد نادر، التهاب ناشی از پرتودرمانی می‌تواند باعث سرفه خشک، احساس ناراحتی در قفسه سینه یا تنگی نفس شود. این علائم معمولا چند هفته تا چند ماه پس از درمان ظاهر می‌شوند. سرفه یا تنگی نفس جدید و ماندگار باید به پزشک اطلاع داده شود.

مشکلات قلبی

در پرتودرمانی پستان چپ، قلب به ناحیه درمان نزدیک‌تر است و ممکن است مقدار کمی پرتو دریافت کند. تکنیک‌های جدید پرتودرمانی با هدف کاهش هرچه بیشتر دوز دریافتی قلب طراحی شده‌اند و خطر عوارض قلبی نسبت به گذشته کاهش یافته است.

ضعیف شدن دنده‌ها و مشکلات استخوانی

پرتودرمانی می‌تواند در موارد نادر باعث کاهش استحکام دنده‌هایی شود که در میدان تابش قرار دارند. این تغییر ممکن است احتمال درد یا شکستگی دنده را در بلندمدت کمی افزایش دهد، هرچند این عارضه شایع نیست.

آسیب عصبی در ناحیه بازو

آسیب به شبکه عصبی بازو یکی از عوارض نادر و دیررس پرتودرمانی است. علائم احتمالی آن شامل گزگز، بی‌حسی، درد یا ضعف در بازو و دست است.

بی‌حسی یا ضعف جدید و به‌خصوص علائمی که به‌تدریج تشدید می‌شوند، باید توسط پزشک بررسی شوند.

سرطان ثانویه پس از پرتودرمانی

احتمال ایجاد سرطان دیگری در بافت‌هایی که سال‌ها قبل پرتو دریافت کرده‌اند بسیار کم است، اما به‌عنوان یکی از عوارض نادر و دیررس پرتودرمانی شناخته می‌شود. در بیمارانی که پرتودرمانی برای آن‌ها اندیکاسیون دارد، مزایای درمان معمولا بسیار بیشتر از این خطر احتمالی است.

راهکارهای کاهش عوارض پرتودرمانی سرطان سینه

همه عوارض پرتودرمانی قابل پیشگیری نیستند، اما رعایت برخی مراقبت‌ها می‌تواند شدت ناراحتی‌های پوستی، خستگی، درد، محدودیت حرکت و سایر مشکلات را کاهش دهد. توصیه‌های اختصاصی مرکز پرتودرمانی همیشه بر توصیه‌های عمومی اولویت دارند.

مراقبت صحیح از پوست در طول پرتودرمانی

عوارض پرتودرمانی سرطان سینه بر روی پوست می‌توانند به صورت قرمزی، تیرگی، خشکی، حساسیت و پوسته‌پوسته شدن ظاهر شوند. برای کاهش تحریک پوست، مراقبت‌های زیر توصیه می‌شوند:

• برای شستن پوست از آب ولرم و شوینده یا صابون ملایم استفاده کنید.
• پوست را به‌آرامی خشک کنید و از مالش شدید ناحیه تحت درمان خودداری کنید.
• از پد حرارتی، کیسه آب گرم یا کیسه یخ به‌طور مستقیم روی پوست محل درمان استفاده نکنید.
• از عطر، محصولات حاوی الکل و فرآورده‌هایی که باعث تحریک پوست می‌شوند روی ناحیه درمان استفاده نکنید.
• کرم‌ها و مرطوب‌کننده‌ها را مطابق توصیه تیم پرتودرمانی استفاده کنید.
• در صورتی که پوست سالم باشد، استفاده از دئودورانت یا ضدتعریق معمولا ممنوع نیست؛ مگر اینکه مرکز پرتودرمانی توصیه دیگری داشته باشد.
• ناحیه تحت درمان را از نور مستقیم خورشید محافظت کنید.

اگر پوست دچار تاول، زخم، ترشح، خونریزی یا پوسته‌ریزی شدید و مرطوب شود، بهتر است توسط تیم پرتودرمانی بررسی شود.

کنترل درد و ناراحتی ناشی از پرتودرمانی

برای کنترل درد ناشی از پرتودرمانی سرطان سینه، داروهای مسکن در صورت نیاز باید طبق تجویز پزشک مصرف شوند. از تغییر مقدار دارو یا مصرف خودسرانه مسکن‌ها خودداری کنید.

اگر درد با وجود درمان ادامه داشته باشد، شدیدتر شود یا با علائم دیگری مانند تورم قابل توجه، قرمزی یا تنگی نفس همراه باشد، بررسی علت آن ضروری است.

کاهش خستگی با استراحت و فعالیت بدنی مناسب

استراحت کافی برای بیمار ضروری است؛ با این حال استراحت طولانی و بی‌تحرکی کامل ممکن است خستگی را بیشتر کند. یک برنامه متعادل شامل خواب کافی و فعالیت بدنی سبک می‌تواند مناسب‌تر باشد.

پیاده‌روی کوتاه، فعالیت روزانه متناسب با توان بیمار و افزایش تدریجی فعالیت می‌تواند به حفظ توان جسمی و کاهش خستگی کمک کند.

تمرینات بازو و شانه و فیزیوتراپی

جراحی پستان، جراحی غدد لنفاوی و پرتودرمانی می‌توانند باعث کاهش دامنه حرکت شانه شوند. انجام منظم تمریناتی که توسط پزشک یا فیزیوتراپیست توصیه شده‌اند می‌تواند به حفظ حرکت شانه کمک کند.

اگر بالا بردن دست دشوار شده یا محدودیت حرکت پس از درمان ادامه داشته باشد، ارزیابی توسط فیزیوتراپیست می‌تواند به تشخیص و درمان مشکلات حرکتی کمک کند.

کنترل لنف ادم بعد از پرتودرمانی

در صورت ایجاد تورم بازو، دست، پستان یا دیواره قفسه سینه، بهتر است بیمار در مراحل اولیه توسط پزشک یا متخصص لنف ادم ارزیابی شود.

فعالیت بدنی تدریجی، حفظ وزن مناسب، مراقبت از پوست و پیشگیری از عفونت از اقدامات عمومی مهم هستند. در صورت تشخیص لنف ادم، ممکن است بر اساس شرایط بیمار از گارمنت‌های فشاری، تمرینات تخصصی یا تخلیه لنفاوی دستی استفاده شود.
Breast Cancer Now

تغذیه مناسب در دوران پرتودرمانی

بدن در طول پرتودرمانی برای حفظ انرژی و ترمیم بافت‌ها به دریافت کافی مواد مغذی نیاز دارد. رژیم غذایی متعادل شامل منابع پروتئین، میوه، سبزیجات، غلات و مایعات کافی می‌تواند به حفظ وضعیت عمومی بیمار کمک کند.

اگر کاهش اشتها، کاهش وزن یا مشکل در دریافت غذای کافی ایجاد شود، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه آشنا با بیماران مبتلا به سرطان توصیه می‌شود.

مصرف خودسرانه مکمل‌های غذایی، به‌خصوص مکمل‌های حاوی دوز بالای آنتی‌اکسیدان، در طول پرتودرمانی توصیه نمی‌شود. بهتر است پیش از مصرف هر مکمل یا داروی گیاهی با پزشک معالج مشورت شود.

کاهش استرس و اضطراب در طول پرتودرمانی

شروع پرتودرمانی می‌تواند برای بعضی بیماران با اضطراب، نگرانی و اختلال خواب همراه باشد. فعالیت بدنی سبک، داشتن خواب منظم و دریافت حمایت از خانواده می‌توانند به کاهش فشار روانی کمک کنند.

اگر استرس و اضطراب شدید یا آزاردهنده باشد و بر زندگی روزمره بیمار اثر بگذارد، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک توصیه می‌شود. درباره روش‌هایی مانند درمان استرس و اضطراب با آر تی ام اس نیز انتخاب درمان باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.

نقش خانواده و تیم درمانی در کنترل عوارض

اعضای خانواده و تیم درمانی می‌توانند از نظر جسمی و روانی به بیمار کمک کنند تا دوران درمان را راحت‌تر پشت سر بگذارد. فراهم کردن شرایط مناسب برای استراحت، کمک در تهیه غذا و همراهی بیمار در روزهایی که خستگی بیشتری دارد از اقدامات حمایتی مفید هستند.

خانواده همچنین می‌تواند در مشاهده تغییراتی مانند افزایش تورم بازو، تشدید واکنش پوستی، خستگی غیرمعمول یا کاهش حرکت شانه به بیمار کمک کند و در صورت تشدید علائم، موضوع را با تیم درمان در میان بگذارد.

علائم هشدار را جدی بگیرید

بعضی عوارض نیاز به بررسی پزشکی دارند و بهتر است بیمار برای مطرح کردن یک علامت جدید تا ویزیت بعدی صبر نکند. موارد مهم شامل موارد زیر هستند:

• زخم، ترشح یا خونریزی از پوست ناحیه پرتودرمانی
• قرمزی، گرمی و تورم شدید یا رو به افزایش پستان
• تورم جدید یا ماندگار بازو، دست یا پستان
• تب همراه با علائم پوستی یا تورم
• سرفه مداوم یا تنگی نفس جدید
• درد جدید یا شدید قفسه سینه
• گزگز، بی‌حسی یا ضعف پیشرونده دست و بازو
• دردی که به‌تدریج شدیدتر می‌شود یا خواب و فعالیت روزمره را مختل می‌کند
• کاهش قابل توجه یا رو به افزایش دامنه حرکت شانه

آیا پرتودرمانی سرطان سینه به قلب و ریه آسیب می‌زند؟

قلب و بخش کوچکی از ریه در نزدیکی بافت پستان قرار دارند و ممکن است هنگام پرتودرمانی مقدار محدودی پرتو دریافت کنند. میزان این تابش با برنامه‌ریزی دقیق درمان و تکنیک‌های جدید تا حد امکان کاهش داده می‌شود؛ به همین دلیل عوارض شدید قلبی و ریوی با روش‌های امروزی نسبت به گذشته کمتر شده‌اند.

در پرتودرمانی پستان چپ، قلب به ناحیه درمان نزدیک‌تر است. در برخی بیماران از تکنیک حبس نفس عمیق یا DIBH استفاده می‌شود. هنگام دم عمیق، ریه‌ها پر از هوا شده و قلب از دیواره قفسه سینه فاصله بیشتری می‌گیرد؛ در نتیجه میزان پرتوی دریافتی قلب می‌تواند کاهش پیدا کند.

در مورد ریه نیز التهاب ناشی از پرتو یا پنومونیت پرتویی یک عارضه نسبتا نادر است که ممکن است چند هفته تا چند ماه بعد از درمان با سرفه خشک یا تنگی نفس ظاهر شود.

سرفه جدید و مداوم، تنگی نفس غیرعادی، کاهش تحمل فعالیت یا درد جدید قفسه سینه باید به پزشک اطلاع داده شود. تنگی نفس شدید یا درد ناگهانی و قابل توجه قفسه سینه نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.

عوارض پرتودرمانی سرطان سینه چه زمانی شروع می‌شوند و چقدر طول می‌کشند؟

زمان شروع و مدت عوارض پرتودرمانی در همه بیماران یکسان نیست. واکنش‌های کوتاه‌مدت مانند خستگی، قرمزی و حساسیت پوست، درد و تورم پستان معمولا طی روزها یا هفته‌های نخست درمان ظاهر می‌شوند و ممکن است با ادامه جلسات پرتودرمانی بیشتر شوند.

بعضی از این عوارض بلافاصله با پایان آخرین جلسه از بین نمی‌روند. واکنش پوستی یا خستگی ممکن است برای چند روز یا چند هفته پس از پایان درمان نیز ادامه پیدا کند و سپس به‌تدریج کاهش یابد.

در مقابل، برخی عوارض دیررس مانند لنف ادم، سفت شدن بافت پستان، فیبروز یا تغییرات قلبی و ریوی ممکن است چند ماه یا حتی سال‌ها بعد ظاهر شوند. به همین دلیل پیگیری‌های دوره‌ای پس از پایان درمان اهمیت دارند.
Cancer Research UK

اگر عارضه‌ای به‌جای بهبود شدیدتر شود، برای مدت طولانی باقی بماند یا علامت جدیدی پس از پایان درمان ایجاد شود، بهتر است وضعیت بیمار توسط پزشک بررسی شود.