آیا سرطان بدون شیمی‌درمانی درمان می‌شود و اگر شیمی‌درمانی نکنیم چه می‌شود؟

اگر شیمی‌درمانی برای نوع و مرحله سرطان ضروری تشخیص داده شده باشد، انجام ندادن آن ممکن است احتمال رشد تومور، عود بیماری یا گسترش سرطان به اندام‌های دیگر را افزایش دهد. بااین‌حال، همه بیماران مبتلا به سرطان پستان به شیمی‌درمانی نیاز ندارند و انجام ندادن این درمان همیشه به معنای رها کردن بیماری نیست. تصمیم‌گیری به نوع سرطان، مرحله بیماری، ویژگی‌های تومور و میزان فایده‌ای که بیمار از شیمی‌درمانی می‌برد بستگی دارد.

روش‌هایی مانند رژیم‌های غذایی خاص، مکمل‌ها یا طب سنتی نمی‌توانند جایگزین شیمی‌درمانی ضروری یا سایر درمان‌های استاندارد سرطان شوند. بعضی روش‌های مکمل ممکن است با تأیید پزشک برای کاهش اضطراب، درد یا عوارض درمان استفاده شوند، اما نباید باعث تأخیر یا قطع درمان اصلی شوند. اگر بیمار درباره عوارض شیمی‌درمانی نگرانی دارد، بهتر است پیش از رد کردن درمان، درباره میزان فایده، عوارض احتمالی و راه‌های کنترل آن‌ها با تیم درمان صحبت کند.

شیمی درمانی چه زمانی انجام می شود؟

شیمی‌درمانی برای همه بیماران مبتلا به سرطان پستان تجویز نمی‌شود. پزشک با بررسی مرحله بیماری، اندازه تومور، درگیری غدد لنفاوی، درجه تومور، وضعیت گیرنده‌های هورمونی، HER2 و شرایط عمومی بیمار مشخص می‌کند که آیا این درمان لازم است یا خیر.

در بعضی سرطان‌های پستان، شیمی‌درمانی پیش از جراحی انجام می‌شود تا اندازه تومور کاهش پیدا کند و امکان جراحی مناسب‌تر فراهم شود. به این روش «شیمی‌درمانی نئوادجوانت» گفته می‌شود. در برخی بیماران نیز شیمی‌درمانی بعد از جراحی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی احتمالی باقی‌مانده و کاهش خطر عود بیماری تجویز می‌شود که به آن «شیمی‌درمانی ادجوانت» می‌گویند.

در سرطان پستان سه‌گانه منفی، بعضی تومورهای HER2 مثبت، سرطان التهابی پستان، تومورهای بزرگ یا مواردی که غدد لنفاوی درگیر شده‌اند، احتمال نیاز به شیمی‌درمانی بیشتر است. در مقابل، بعضی بیماران دارای سرطان پستان هورمونی، کوچک و کم‌خطر ممکن است براساس نظر تیم درمان به شیمی‌درمانی نیاز نداشته باشند و با جراحی، پرتودرمانی یا هورمون‌درمانی درمان شوند.

آیا همه بیماران سرطان سینه به شیمی‌درمانی نیاز دارند؟

خیر، همه بیماران مبتلا به سرطان پستان به شیمی‌درمانی نیاز ندارند. بعضی تومورها به دلیل اندازه کوچک، مرحله ابتدایی، گیرنده هورمونی مثبت و احتمال پایین عود ممکن است از شیمی‌درمانی سود قابل‌توجهی نبرند. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است جراحی را همراه با هورمون‌درمانی یا پرتودرمانی توصیه کند.

در برخی بیماران مبتلا به سرطان پستان در مراحل اولیه، آزمایش‌های ژنومی تومور نیز می‌توانند به تخمین احتمال عود و میزان سود احتمالی شیمی‌درمانی کمک کنند. البته نتیجه این آزمایش‌ها باید همراه با سن بیمار، وضعیت یائسگی، اندازه و درجه تومور، درگیری غدد لنفاوی و سایر یافته‌های پاتولوژی تفسیر شود.

بنابراین، پرسش اصلی فقط این نیست که «اگر شیمی‌درمانی نکنیم چه می‌شود؟»؛ بلکه ابتدا باید مشخص شود که آیا شیمی‌درمانی برای بیمار موردنظر واقعاً ضروری است و انجام آن چه میزان احتمال عود یا مرگ ناشی از سرطان را کاهش می‌دهد.

پیشرفت و گسترش تومور

اگر شیمی‌درمانی بخشی ضروری از برنامه درمانی باشد، انجام ندادن یا به تأخیر انداختن طولانی آن ممکن است فرصت رشد و گسترش تومور را افزایش دهد. شیمی‌درمانی با از بین بردن سلول‌های سرطانی یا جلوگیری از تکثیر آن‌ها می‌تواند اندازه تومور را کاهش دهد و احتمال باقی ماندن سلول‌های سرطانی در بدن را کمتر کند.

سرطان پستان یک بیماری یکسان با سرعت رشد ثابت نیست. بعضی تومورها آهسته‌تر رشد می‌کنند، درحالی‌که بعضی انواع مانند سرطان پستان سه‌گانه منفی، سرطان التهابی پستان یا برخی تومورهای HER2 مثبت ممکن است رفتار تهاجمی‌تری داشته باشند. در این موارد، کنار گذاشتن درمان توصیه‌شده می‌تواند پیامد مهم‌تری داشته باشد. برای اطلاعات بیشتر در مورد این نوع درمان، می‌توانید به مقاله شیمی درمانی سرطان سینه مراجعه کنید.

در بعضی موارد، بزرگ شدن تومور می‌تواند جراحی حفظ پستان را دشوار کند یا وسعت جراحی موردنیاز را افزایش دهد. بااین‌حال، نمی‌توان گفت که هر تأخیر کوتاهی حتماً باعث غیرممکن شدن جراحی می‌شود. اهمیت تأخیر به نوع تومور، سرعت رشد بیماری و مدت زمان آن بستگی دارد و باید توسط تیم درمان ارزیابی شود.

متاستاز و درگیری سایر اندام‌ها

متاستاز به معنای گسترش سلول‌های سرطانی از پستان به بخش‌های دورتر بدن است. سرطان پستان ممکن است به استخوان‌ها، کبد، ریه‌ها یا مغز گسترش پیدا کند. خطر متاستاز برای همه بیماران یکسان نیست و به مرحله بیماری، زیست‌شناسی تومور، وضعیت غدد لنفاوی و پاسخ به درمان بستگی دارد.

اگر شیمی‌درمانی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی میکروسکوپی و کاهش خطر عود توصیه شده باشد، کنار گذاشتن آن می‌تواند احتمال بازگشت یا گسترش بیماری را افزایش دهد. میزان این افزایش را نمی‌توان با یک عدد ثابت برای همه بیماران بیان کرد؛ زیرا ممکن است سود شیمی‌درمانی برای یک بیمار بسیار زیاد و برای بیمار دیگری محدود باشد.

در سرطان پستان متاستاتیک نیز شیمی‌درمانی یکی از گزینه‌های درمانی است، اما تنها انتخاب موجود نیست. براساس نوع تومور، ممکن است هورمون‌درمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی یا ترکیبی از این روش‌ها پیشنهاد شود. هدف درمان در این مرحله معمولاً کنترل بیماری، کاهش علائم و کمک به افزایش طول و کیفیت زندگی است.

کاهش کیفیت زندگی به دلیل علائم کنترل‌ نشده

سرطان پستان کنترل‌نشده ممکن است به‌تدریج علائمی ایجاد کند که زندگی روزمره بیمار را مختل می‌کنند. بزرگ شدن تومور در پستان می‌تواند با درد، زخم پوستی، خونریزی، ترشح، تورم یا محدودیت حرکت دست همراه باشد. در صورت انتشار بیماری به سایر اندام‌ها نیز ممکن است علائمی مانند درد استخوان، تنگی نفس، ضعف یا خستگی شدید ایجاد شود.

اگر شیمی‌درمانی بتواند تومور را کوچک یا بیماری را کنترل کند، انجام آن ممکن است علاوه بر افزایش طول عمر، بعضی علائم را نیز کاهش دهد. بااین‌حال، خود شیمی‌درمانی هم می‌تواند عوارض کوتاه‌مدت یا بلندمدت داشته باشد. به همین دلیل، پزشک باید فایده احتمالی درمان را در برابر عوارض آن برای هر بیمار به‌صورت جداگانه بررسی کند.

کنترل سرطان فقط به شیمی‌درمانی محدود نیست. هورمون‌درمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی، پرتودرمانی و جراحی نیز ممکن است با توجه به شرایط بیمار برای کنترل بیماری یا کاهش علائم استفاده شوند.

افزایش درد و علائم جسمی پیشرفته

در صورت رشد یا انتشار سرطان، تومور می‌تواند به بافت‌های اطراف فشار وارد کند یا استخوان‌ها و سایر اندام‌ها را درگیر کند. این وضعیت ممکن است باعث درد مداوم، کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و اختلال در خواب شود. درگیری استخوان‌ها نیز می‌تواند با درد، افزایش احتمال شکستگی یا بالا رفتن کلسیم خون همراه باشد.

شیمی‌درمانی در برخی بیماران با کوچک کردن تومور و کنترل بیماری می‌تواند شدت این علائم را کاهش دهد. بااین‌حال، انتخاب درمان مناسب به محل درگیری و ویژگی‌های تومور بستگی دارد و ممکن است پرتودرمانی، داروهای مخصوص استخوان، هورمون‌درمانی یا درمان هدفمند نیز برای کنترل درد و بیماری استفاده شوند.

علاوه بر درد، علائم جسمی پیشرفته مانند تهوع، کاهش وزن بی‌دلیل، کاهش اشتها و ضعف عمومی نیز ممکن است ایجاد شوند. این علائم نه‌تنها بیمار را آزار می‌دهند، بلکه خانواده و نزدیکان او را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. طبق وب‌سایت «سرطان کانادا (Canadian Cancer Society)»، بیماران مبتلا به سرطان پیشرفته ممکن است با درد، خستگی شدید، کاهش اشتها، کاهش وزن، تهوع و استفراغ مواجه شوند. این علائم می‌توانند بر اثر پیشرفت بیماری ایجاد شوند و به ارزیابی و درمان پزشکی نیاز دارند Canadian Cancer Society.

کاهش طول عمر بیمار

اگر شیمی‌درمانی برای کاهش خطر عود یا کنترل سرطان ضروری باشد، خودداری از آن ممکن است احتمال بازگشت بیماری را افزایش دهد و بر طول عمر بیمار اثر بگذارد. بااین‌حال، نمی‌توان عدد مشخصی مانند چند ماه یا چند سال را برای همه بیماران بیان کرد.

میزان تأثیر شیمی‌درمانی بر طول عمر به نوع سرطان پستان، مرحله بیماری، سن، وضعیت عمومی بدن، گیرنده‌های هورمونی، وضعیت HER2، درگیری غدد لنفاوی و پاسخ تومور به درمان بستگی دارد. در بعضی بیماران، شیمی‌درمانی می‌تواند احتمال عود را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد؛ اما در برخی تومورهای کم‌خطر ممکن است سود آن محدود باشد و پزشک درمان دیگری را مناسب‌تر بداند.

در سرطان پستان متاستاتیک نیز شیمی‌درمانی ممکن است به کنترل بیماری و افزایش طول عمر کمک کند، اما هدف و نتیجه آن برای همه بیماران یکسان نیست. به همین دلیل، بهتر است بیمار از پزشک خود بخواهد میزان سود احتمالی درمان را با اعداد و براساس مشخصات تومور او توضیح دهد.

افزایش ریسک اورژانس‌های پزشکی (خونریزی، انسداد، عفونت)

سرطان پستان پیشرفته و کنترل‌نشده در برخی شرایط می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند که نیازمند رسیدگی فوری هستند. نوع این مشکلات به محل تومور و اندام‌های درگیر بستگی دارد. برخی از مهم‌ترین علائم هشداردهنده عبارت‌اند از:

• خونریزی یا زخم توده: تومورهای بزرگ پستان ممکن است پوست را درگیر کنند و باعث زخم، ترشح، عفونت یا خونریزی شوند.
• تنگی نفس ناگهانی یا شدید: درگیری ریه یا تجمع مایع اطراف آن می‌تواند تنفس را دشوار کند و به بررسی فوری نیاز داشته باشد.
• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی: ضعف دست‌وپا، اختلال گفتار، تشنج، کاهش هوشیاری یا سردرد شدید و جدید باید فوراً بررسی شود.
• درد شدید کمر همراه با ضعف پاها: این علائم ممکن است در موارد نادر نشانه فشار بر نخاع بر اثر درگیری مهره‌ها باشند و یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شوند.
• تب یا علائم عفونت: تب، لرز، گیجی یا ضعف شدید، به‌خصوص در بیمارانی که تحت درمان‌های ضدسرطان قرار دارند، نیازمند ارزیابی سریع است.

این شرایط می‌توانند سلامت بیمار را به خطر بیندازند و نباید تا نوبت بعدی درمان منتظر ماند. برای آگاهی از چالش‌های مرتبط با درمان، می‌توانید به مقاله عوارض شیمی درمانی سرطان سینه نگاهی بیندازید.

نقش مراقبت تسکینی در کنار درمان سرطان

مراقبت تسکینی فقط برای روزهای پایانی زندگی یا پس از قطع درمان سرطان نیست. این مراقبت می‌تواند از زمان تشخیص بیماری پیشرفته و همزمان با شیمی‌درمانی، هورمون‌درمانی، درمان هدفمند یا سایر درمان‌های ضدسرطان آغاز شود.

هدف مراقبت تسکینی، کاهش درد، تهوع، تنگی نفس، اضطراب، اختلال خواب و سایر مشکلاتی است که بر کیفیت زندگی بیمار اثر می‌گذارند. در مراحل پیشرفته نیز ممکن است درمان‌های کنترل‌کننده سرطان و مراقبت تسکینی در کنار یکدیگر ادامه پیدا کنند.

فقط زمانی که درمان‌های ضدسرطان دیگر فایده قابل‌قبولی نداشته باشند یا بیمار آگاهانه نخواهد آن‌ها را ادامه دهد، ممکن است تمرکز اصلی درمان بر کنترل علائم و حفظ آرامش و کیفیت زندگی قرار گیرد. این تصمیم باید با مشارکت بیمار، خانواده و تیم درمان گرفته شود.

احتمال بروز عوارض غیرمستقیم مانند سوءتغذیه یا ضعف شدید

سرطان پیشرفته و کنترل‌نشده ممکن است به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر تغذیه، وزن، توان عضلانی و فعالیت روزمره بیمار اثر بگذارد. برخی از این عوارض و دلایل احتمالی آن‌ها در جدول زیر آمده است:

این عوارض می‌توانند توانایی بدن برای تحمل درمان و انجام فعالیت‌های روزمره را کاهش دهند. ارزیابی تغذیه، کنترل درد و تهوع، درمان کم‌خونی و انجام فعالیت بدنی متناسب با شرایط بیمار می‌تواند به کاهش بخشی از این مشکلات کمک کند.

هر مورد سرطان پستان ویژگی‌های مخصوص خود را دارد. حتی اگر بیمار درمان پیشنهادی را نپذیرفته یا شروع آن را به تأخیر انداخته باشد، بهتر است ارتباط خود را با تیم درمان قطع نکند. مراجعه مجدد می‌تواند به بررسی گزینه‌های دیگر، تغییر برنامه درمانی یا کنترل بهتر علائم کمک کند.

آیا درمان جایگزینی برای شیمی‌درمانی سرطان سینه وجود دارد؟

یک روش ثابت که بتواند در تمام بیماران جایگزین شیمی‌درمانی سرطان سینه شود، وجود ندارد. انتخاب درمان به مرحله بیماری، اندازه تومور، درگیری غدد لنفاوی و ویژگی‌هایی مانند وضعیت گیرنده‌های هورمونی و HER2 بستگی دارد. بعضی بیماران از ابتدا به شیمی‌درمانی نیاز ندارند، اما در برخی دیگر حذف آن می‌تواند احتمال عود یا پیشرفت بیماری را افزایش دهد.

در سرطان‌های دارای گیرنده هورمونی مثبت، ممکن است داروهای هورمونی مانند تاموکسیفن یا مهارکننده‌های آروماتاز بخش اصلی درمان باشند. در تومورهای HER2 مثبت نیز داروهای هدفمند و در بعضی سرطان‌های سه‌گانه منفی، ایمونوتراپی یا سایر داروهای اختصاصی قابل استفاده‌اند. جراحی و پرتودرمانی نیز با توجه به مرحله بیماری، نقش مهمی در کنترل سرطان دارند.

بااین‌حال، هورمون‌درمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی، جراحی و پرتودرمانی همیشه جایگزین شیمی‌درمانی نیستند و ممکن است در کنار آن تجویز شوند. همچنین رژیم غذایی، مکمل‌های گیاهی و طب سنتی نمی‌توانند جای شیمی‌درمانی ضروری یا سایر درمان‌های استاندارد سرطان را بگیرند.

اگر بیمار به دلیل ترس از عوارض تمایلی به شیمی‌درمانی ندارد، بهتر است پیش از کنار گذاشتن آن درباره میزان سود درمان، داروهای کنترل عوارض، امکان تغییر ترکیب دارویی یا دریافت نظر پزشکی دوم با تیم درمان صحبت کند. تصمیم نهایی باید براساس مشخصات دقیق تومور و شرایط فردی بیمار گرفته شود.

اگر بیمار نخواهد شیمی‌درمانی انجام دهد، چه باید کرد؟

بیمار حق دارد درباره درمان خود تصمیم بگیرد؛ اما این تصمیم باید پس از دریافت اطلاعات کامل درباره فایده، عوارض و پیامدهای انجام ندادن درمان گرفته شود. اگر نگرانی اصلی عوارض شیمی‌درمانی است، می‌توان درباره داروهای حمایتی، احتمال تغییر رژیم درمان، تنظیم مقدار دارو یا روش‌های کنترل عوارض با انکولوژیست صحبت کرد.

دریافت نظر پزشکی دوم نیز می‌تواند به بیمار کمک کند تا از ضروری بودن شیمی‌درمانی و مناسب بودن برنامه پیشنهادی مطمئن شود. در این بررسی باید مشخص شود شیمی‌درمانی چه هدفی دارد، احتمال عود را چقدر کاهش می‌دهد و آیا درمان‌های دیگری برای نوع سرطان بیمار وجود دارند یا خیر.

انجام ندادن شیمی‌درمانی زمانی می‌تواند خطرناک باشد که این درمان برای کاهش خطر عود، کوچک کردن تومور یا کنترل بیماری ضروری تشخیص داده شده باشد. در مقابل، اگر براساس ارزیابی دقیق پزشکی سود شیمی‌درمانی بسیار محدود باشد، ممکن است تیم درمان از ابتدا روش دیگری را پیشنهاد کند.